Neostalinisme in Poetins Rusland

Toen Sovjetleider Jozef Stalin in maart 1953 het leven liet, verkeerde de Sovjet-Unie in een deplorabele staat. De levensstandaard was er laag, consumptiegoederen en fatsoenlijke woningen waren schaars. De landbouw stond er rampzalig voor en de hygiënische toestand in de steden was vreselijk.[1] In de Goelag zaten tweeënhalf miljoen mensen te verkwijnen en terreur en zuiveringen hadden dood en verderf gezaaid.[2]

stalinposter-in-menigteAnders dan men zou verwachten heerst er in het Rusland van nu geen algemeen gedeelde afschuw over Stalin en zijn onzalige erfenis. Sinds het begin van deze eeuw valt in de Russische samenleving juist een opmars van de oud-Sovjetleider waar te nemen. In maart van dit jaar peilde het onafhankelijke sociologische onderzoeksbureau Levada dat veertig procent van de Russen vindt dat de Stalintijd het land ‘meer goed dan slecht’ heeft gedaan.[3] Ander onderzoek toont aan dat meer dan de helft van de jongeren onder de dertig jaar Stalin desgevraagd als een verstandig leider ziet.[4] De Russische regering draagt met zijn consequente aandacht voor de heroïek van Tweede Wereldoorlog bij aan de steeds positievere beeldvorming van Stalin. Hoe dit gebeurt en waarom is onderwerp van het hiernavolgende.

De jaarlijkse viering van de Dag van de Overwinning neemt in Rusland sinds Vladimir Poetin een prominentere rol in dan ooit tevoren. De overwinning op nazi-Duitsland in de Tweede Wereldoorlog is verworden tot hét centrale historische referentiepunt van de regering in Moskou.[5][6] Het past in het politieke discours waarin de nadruk wordt gelegd op de Sovjet-Unie als supermacht en zijn geleverde prestaties. Met dit vertoog van macht en sterkte heeft Poetin voor eigen doeleinden gebruikgemaakt van de desillusie bij grote delen van de bevolking na de roerige jaren negentig van de vorig eeuw. De figuur van Stalin past hierin slechts één rol: een sterke leider die met orde en gezag de economie van het land heeft klaargestoomd voor de oorlog met en de overwinning op de vijand.

%d0%bf%d0%b0%d1%80%d0%b0%d0%b4-70-%d0%bb%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%8f-%d0%b2%d0%b5%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%b9-%d0%bf%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%b4%d1%8b-2015

De rehabilitatie van Stalin, ook wel aangeduid als neostalinisme, dient ter rechtvaardiging van de steeds stevigere machtgreep van het Kremlin op de Russische samenleving.[7] Aan de hand van Stalin proberen de machthebbers de overtuiging op te dringen dat de gezamenlijke belangen, die de staat vertegenwoordigt, belangrijker zijn dan de levens van individuen. De wandaden van Stalin worden dan ook niet meer per se ontkent, maar ze worden simpelweg als van ondergeschikt belang gepresenteerd en bovendien gezien als noodzakelijk voor het behaalde ‘succes’.[8] Het resultaat van deze denkwijze is dat uiteindelijk niemand verantwoordelijkheid draagt. Dat is een principe dat voor het huidige regime in Moskou zeer bruikbaar is. Het legitimeert de eis van de regering om bij de handhaving van de orde niet teveel in de weg te willen worden gelopen of ter verantwoording te worden geroepen. Wie orde wil accepteert de staat.

De Russische herwaardering voor de Tweede Wereldoorlog en de Sovjettijd klinkt ook door op het gebied van het buitenlandse beleid. Het verklaart waarom in het nog altijd voortdurende conflict met Oekraïne de regering in Kiev steevast wordt aangeduid als een ‘fascistische junta’.[9] Daarvoor al hield Moskou de ‘fascisten’ verantwoordelijk voor de Maidan-revolutie. Het zijn kwalificaties die het gevoerde beleid over de grens in het binnenland legitimiteit moeten verlenen. Poetins idee van de Roesskij Mir, de ‘Russische Wereld’, dat zegt de Russische culturele en etnische identiteit in de wereld te bewaken, is ook gestoeld op de wereldmacht die de Sovjet-Unie eens was.[10][11]

In het hedendaagse Rusland is Jozef Stalin nog altijd een historische figuur die dient ter inspiratie voor velen. Het gebrek aan een van staatswege categorische afwijzing van de wandaden van de dictator is hier in belangrijke mate de oorzaak van. De regering in Moskou interpreteert Stalins nalatenschap op een eenzijdige manier en gebruikt deze ter legitimering van zijn beleid in binnen- en buitenland. Dat is zorgelijk en roept vragen op, omdat de manier waarop landen en samenlevingen omgaan met hun verleden bepaalt hoe zij zich in de toekomst zullen ontwikkelen.

[1] David Priestland, De rode vlag. De wereldgeschiedenis van het communisme (Amsterdam 2009) 379.

[2] Nicholas V. Riasanovsky en Mark D. Steinberg, A history of Russia (New York 2005) 494-496.

[3] Alec Luhn, ‘Stalin, Russia’s new hero’, The New York Times (11 maart 2016)
http://www.nytimes.com/2016/03/13/opinion/sunday/stalinist-nostalgia-in-vladimir-putins-russia.html (Geraadpleegd op 7 oktober 2016.)

De onderzoeksresultaten zijn te vinden via:
http://www.levada.ru/2016/03/01/praviteli-v-otechestvennoj-istorii/

[4]  Sarah E. Mendelson en Theodore P. Gerber, ‘Failing the Stalin test: Russians and their dictator’, Foreign Affairs 85 (2006) 2-8.

[5] Shaun Walker, ‘The big question: why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime?’, The Independent (14 mei 2008)
http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html
(Geraadpleegd op 7 oktober 2016)

[6] Nikolay Koposov, ‘”The armored train of memory”: the politics of history in post-Soviet Russia’, Perspectives on History (2011) 1.

[7] Thomas Sherlock, ‘Russian politics and the Soviet past: reassessing Stalin and stalinism under Vladimir Putin’, Communist and Post-Communist Studies 30 (2016) 1-15.

[8] R. G. Gidadhubli, ‘Looking back on Stalin’, Economic and Political Weekly 16 (2003) 1554-1555.

[9] Laura Starink, Slag om Oekraïne (Amsterdam 2016) 20.

[10] Hubert Smeets, De wraak van Poetin (Amsterdam 2016) 189.

[11] Hubert Smeets, ‘Waar stopt Roesski Mir – de ‘Russische wereld’?’, NRC Handelsblad (2 december 2014)
https://www.nrc.nl/nieuws/2014/12/02/waar-stopt-roesski-mir-de-russische-wereld-1445377-a767379 (Geraadpleegd op 9 oktober 2016.)

    Geef een reactie

    Informatie

    Dit artikel is geschreven op 02 dec 2016, en is gearchiveerd onder Rusland.

    Tags

    , , , , , ,